عوارض ماموگرافی سینه برای سنین مختلف چیست؟

اگر پزشک برایتان ماموگرافی نوشته و از تابش اشعه، فشردن سینه یا خطر احتمالی آن نگران هستید، تنها نیستید. این پرسش که «ماموگرافی عوارض دارد؟» از رایج‌ترین سؤالاتی است که در مراکز تصویربرداری از بیماران می‌شنویم. پاسخ کوتاه این است: ماموگرافی عوارض جدی و شایعی ندارد؛ شایع‌ترین ناراحتی آن درد و فشار موقت هنگام تصویربرداری است که معمولاً ظرف چند دقیقه یا حداکثر چند ساعت برطرف می‌شود. با این حال، ماموگرافی هم مانند هر روش پزشکی دیگری محدودیت‌ها و خطرات کوچکی دارد که آگاهی از آن‌ها به شما کمک می‌کند تصمیم بهتری بگیرید.
در این مقاله به‌ صورت شفاف و علمی بررسی می‌ کنیم که مضرات ماموگرافی چیست، اشعه‌ی آن چقدر است، عوارض ماموگرافی در زنان زیر ۴۰ سال با بالای ۴۰ سال چه تفاوتی دارد، در بارداری، شیردهی و وجود پروتز سینه چه نکاتی باید رعایت شود و چه کسانی بهتر است این آزمایش را انجام ندهند یا به تعویق بیندازند. هدف این است که پیش از ورود به اتاق تصویربرداری، تصویر روشن و آرام‌کننده‌ای از آنچه قرار است اتفاق بیفتد داشته باشید. اگر به‌دنبال اطلاعات بیشتری درباره‌ی انجام آزمون‌های دوره‌ای هستید، مطالعه‌ی مطلب ماموگرافی غربالگری روتین نیز می‌تواند مفید باشد.

آیا ماموگرافی عوارض دارد؟

ماموگرافی نوعی تصویربرداری با اشعه‌ی ایکس و با دوز بسیار پایین است که برای دیدن ساختار داخلی پستان طراحی شده است. دستگاه‌های ماموگرافی برخلاف سی‌تی‌اسکن یا بعضی روش‌های تصویربرداری دیگر، برای این کار ساخته شده‌اند که با کمترین میزان تابش ممکن، تصویری قابل‌اعتماد بگیرند. در این روش هیچ ماده‌ی حاجب یا تزریقی استفاده نمی‌شود؛ بنابراین خطر واکنش آلرژیک به دارو یا آسیب کلیوی ناشی از ماده‌ی حاجب در ماموگرافی معمول وجود ندارد.پس وقتی می‌پرسید «ماموگرافی ضرر دارد؟» باید آن را در ترازوی فایده و خطر بسنجید. مهم‌ترین فایده‌ی ماموگرافی این است که می‌تواند سرطان پستان را در مرحله‌ای پیدا کند که هنوز با لمس قابل‌تشخیص نیست و درمان آن ساده‌تر و نتیجه‌ی درمان بهتر است. در مقابل، خطرات ماموگرافی شامل مواردی مثل ناراحتی موقت، پرتوی بسیار کم، احتمال جواب مثبت کاذب و در موارد نادر، پاسخ منفی کاذب است. برای بیشتر زنانی که در سن توصیه‌شده برای غربالگری قرار دارند، منابع معتبری مانند انجمن سرطان آمریکا (ACS) و کالج رادیولوژی آمریکا (ACR) معتقدند فواید ماموگرافی از خطرات آن بیشتر است.
یک نکته‌ی مهم درباره‌ی ترس رایج «فشار دادن سینه باعث پخش شدن سرطان می‌شود»: این باور اشتباه است. فشار دستگاه ماموگرافی باعث گسترش یا پخش شدن سلول‌های سرطانی نمی‌شود و شواهد علمی چنین چیزی را تأیید نمی‌کند. علت فشردن پستان این است که بافت پهن‌تر و نازک‌تر شود تا جزئیات بهتر دیده شود، میزان اشعه‌ی لازم کمتر شود و تصویر تار نباشد.

شایع‌ترین عوارض ماموگرافی

بیشتر چیزهایی که بیماران به‌عنوان «عوارض ماموگرافی سینه» تجربه می‌کنند، از نوع ناراحتی‌های کوتاه‌مدت هستند و نگرانی پزشکی جدی ایجاد نمی‌کنند. آگاهی از آن‌ها کمک می‌کند با آمادگی بیشتری به مرکز تصویربرداری بروید.

درد و فشار هنگام ماموگرافی

شایع‌ترین شکایت بیماران، احساس فشار و گاهی درد هنگام فشرده شدن پستان بین دو صفحه است. شدت این احساس از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است. بعضی خانم‌ها فقط کمی ناراحتی حس می‌کنند و بعضی دیگر، مخصوصاً وقتی سینه‌ها قبل از پریود حساس و متورم هستند، فشار را دردناک‌تر تجربه می‌کنند. فشار معمولاً فقط چند ثانیه برای هر تصویر ادامه دارد و با برداشته شدن صفحه‌ی دستگاه، درد هم فروکش می‌کند. اگر درد برایتان قابل‌تحمل نیست، حق دارید همان لحظه به تکنسین بگویید؛ یک تکنسین باتجربه می‌تواند وضعیت بدن و میزان فشار را طوری تنظیم کند که هم تصویر کافی گرفته شود و هم شما کمتر اذیت شوید.یکی از ساده‌ترین راه‌های کاهش ناراحتی، انتخاب زمان مناسب است. معمولاً یک هفته پس از پایان قاعدگی، سینه‌ها کمترین حساسیت را دارند. برای آشنایی با جزئیات بیشتر می‌توانید به مطلب بهترین زمان انجام ماموگرافی مراجعه کنید. در صورت نیاز و با نظر پزشک، مصرف یک مسکن ساده مثل استامینوفن حدود یک ساعت قبل از آزمایش هم ممکن است کمک‌کننده باشد.

درد یا حساسیت خفیف پس از ماموگرافی

بعضی افراد پس از ماموگرافی چند ساعت تا یک روز، احساس حساسیت، سنگینی یا کمی قرمزی خفیف در پوست سینه دارند. کبودی بعد از ماموگرافی نسبتاً نادر است و بیشتر در افرادی دیده می‌شود که پوست حساس دارند یا از داروهای رقیق‌کننده‌ی خون استفاده می‌کنند. اگر درد شدید بود، ظرف یکی دو روز بهتر نشد، یا تورم، گرمی و کبودی واضح ایجاد شد، بهتر است با پزشک یا مرکز تصویربرداری تماس بگیرید.

اضطراب و حس ضعف

فاصله‌ی زمان انجام آزمایش تا آمدن جواب، برای خیلی از بیماران پرتنش است. در موارد نادر، ترکیب استرس، ناشتا بودن و فشار موقت می‌تواند باعث سرگیجه یا حالت غش (واکنش وازوواگال) شود. برای پیشگیری از این مشکل، پیش از آزمایش غذای سبک بخورید، آب کافی بنوشید و اگر در گذشته حین آزمایش‌های پزشکی دچار افت فشار یا سرگیجه شده‌اید، از قبل به تکنسین اطلاع دهید.

پاسخ مثبت کاذب و بازخوانی

گاهی رادیولوژیست در ماموگرافی نکته‌ای می‌بیند که نیاز به بررسی بیشتر دارد و از بیمار می‌خواهد برای ماموگرافی تکمیلی، سونوگرافی یا در مواردی بیوپسی مراجعه کند. به این حالت «بازخوانی» یا فراخوان مجدد گفته می‌شود. در اغلب موارد، نتیجه‌ی نهایی خوش‌خیم است و چیزی جز بافت طبیعی، کیست یا تغییرات بی‌خطر نبوده است. این اتفاق ترسناک است، اما به‌معنای ابتلا به سرطان نیست و بخشی از فرایند دقیق غربالگری محسوب می‌شود. یکی از دلایل اهمیت مقایسه با تصاویر قبلی همین است که رادیولوژیست تشخیص دهد تغییر تازه‌ای رخ داده یا نه؛ پس اگر قبلاً ماموگرافی کرده‌اید، تصاویر قبلی را همراه ببرید.

پاسخ منفی کاذب و بیش‌تشخیصی

هیچ روش تصویربرداری کامل نیست. ماموگرافی ممکن است بعضی سرطان‌ها را نبیند؛ این مسئله بیشتر در پستان‌های متراکم اتفاق می‌افتد، چون بافت متراکم در تصویر سفید دیده می‌شود و می‌تواند توده‌ی کوچک را بپوشاند. به همین دلیل در بعضی بیماران، رادیولوژیست علاوه بر ماموگرافی، سونوگرافی یا ام‌آرآی پستان را هم پیشنهاد می‌کند. مورد دیگر «بیش‌تشخیصی» است؛ یعنی کشف تغییراتی مثل بعضی سرطان‌های بسیار کند‌رشد که شاید هیچ‌وقت در طول عمر مشکلی ایجاد نمی‌کردند. تشخیص اینکه کدام مورد باید درمان شود، جزو چالش‌های علمی غربالگری است و تصمیم‌ گیری درباره‌ی آن به‌ عهده‌ی تیم درمان است.

پرتوی ماموگرافی؛ خطر واقعی چقدر است؟

دوز پرتوی یک ماموگرافی غربالگری معمولاً در حدود ۰٫۴ میلی‌سیورت برآورد می‌شود. این مقدار تقریباً برابر با اشعه‌ای است که هر فرد در حدود هفت هفته از محیط طبیعی اطراف خود (مثل خاک، سنگ‌ها و پرتوهای کیهانی) دریافت می‌کند و از چند عکس ساده‌ی قفسه‌ی سینه بیشتر نیست. این ارقام تقریبی هستند و به نوع دستگاه، ضخامت پستان و تعداد نماها بستگی دارند. با فناوری ماموگرافی دیجیتال، کیفیت تصویر بالاتر رفته و کنترل دوز هم دقیق‌تر شده است؛ برای آشنایی با تفاوت‌های آن می‌توانید مطلب ماموگرافی دیجیتال را بخوانید. در توموسنتز (ماموگرافی سه‌بعدی) نیز دوز کلی به‌طور معمول در همان محدوده‌ی قابل‌ قبول قرار دارد.از نظر علمی، خطر ابتلا به سرطان ناشی از این میزان پرتو بسیار ناچیز است و در سنین توصیه‌شده برای غربالگری، فایده‌ی کشف زودهنگام سرطان به‌مراتب بیشتر از این خطر برآورد می‌شود. این موضوع در زنان جوان‌تر (به‌دلیل حساسیت بیشتر بافت پستان به اشعه) اهمیت بیشتری دارد و به همین خاطر ماموگرافی در سنین پایین تنها با اندیکاسیون مشخص پزشکی توصیه می‌شود.

عوارض ماموگرافی زیر ۴۰ سال

خود دستگاه و مقدار پرتوی ماموگرافی برای زنان جوان و مسن تفاوتی ندارد، اما خطر و فایده‌ی آن در سنین مختلف فرق می‌کند. در زنان زیر ۴۰ سال معمولاً بافت پستان متراکم‌تر است. این تراکم دو مشکل ایجاد می‌کند: اول اینکه دقت ماموگرافی برای دیدن توده‌های کوچک کمتر می‌شود و دوم اینکه احتمال نیاز به آزمایش‌های تکمیلی بی‌مورد بیشتر می‌شود. از طرف دیگر، بافت پستان جوان‌تر نسبت به تابش اشعه حساس‌تر است. برایند این دو عامل باعث می‌شود که در زنان جوانِ کم‌خطر، ماموگرافی به‌عنوان غربالگری روتین توصیه نشود.این به آن معنا نیست که ماموگرافی برای همه‌ی زنان زیر ۴۰ سال ممنوع است. برای افرادی که توده‌ی قابل‌لمس، ترشح از نوک پستان یا تغییرات مشکوک پوست دارند، یا سابقه‌ی خانوادگی قوی سرطان پستان، جهش ژن‌هایی مثل BRCA یا سابقه‌ی پرتودرمانی قفسه‌ی سینه دارند، پزشک ممکن است شروع زودتر ماموگرافی را توصیه کند. در بسیاری از این موارد، ابتدا سونوگرافی (خصوصاً در سنین جوان‌تر) یا ام‌آرآی انجام می‌شود و ماموگرافی به‌صورت مکمل کاربرد دارد. برای بررسی دقیق‌تر شرایط و اندیکاسیون‌ها، به مطلب ماموگرافی زیر ۴۰ سال مراجعه کنید.
پیام عملی این بخش ساده است: «زیر ۴۰ سال هستم و ماموگرافی نوشته‌اند»، یعنی پزشک دلیل مشخصی دیده است. دلیل را از او بپرسید، سابقه‌ی خانوادگی‌تان را به‌دقت بگویید و برای تصمیم‌گیری درباره‌ی ادامه‌ی مسیر، به توصیه‌ی متخصص تکیه کنید و از انجام ماموگرافی خودسرانه و بدون اندیکاسیون پرهیز کنید.

عوارض ماموگرافی بالای ۴۰ سال

در زنان بالای ۴۰ سال، داستان متفاوت است. با افزایش سن، احتمال ابتلا به سرطان پستان بالا می‌رود و ماموگرافی به ابزار اصلی غربالگری تبدیل می‌شود. رهنمودهای مختلف در سن دقیق شروع و فاصله‌ی زمانی تکرار آزمایش تفاوت‌هایی دارند؛ برای مثال بعضی توصیه‌ها شروع غربالگری را از ۴۰ سالگی و بعضی دیگر از ۴۵ یا ۵۰ سالگی و با فواصل یک یا دو ساله مطرح می‌کنند. تصمیم نهایی برای هر فرد، بر اساس سابقه‌ی خانوادگی، تراکم پستان و عوامل خطر او توسط پزشک گرفته می‌شود.عوارض ماموگرافی بالای ۴۰ سال در عمل همان عوارض کلی است: ناراحتی موقت هنگام فشار، اشعه‌ی کم و احتمال نیاز به آزمایش‌های تکمیلی. تفاوت مهم این است که در این گروه سنی، دقت ماموگرافی بالاتر است و فایده‌ی آن، یعنی کشف زودهنگام سرطان و کاهش مرگ‌ومیر ناشی از آن، مستند‌تر است. حتی اگر فردی سال‌ها هر سال ماموگرافی انجام دهد، مجموع دوز دریافتی در مقایسه با فایده‌ی احتمالی آن، کم ارزیابی می‌شود. نکته‌ی دیگر، زنان یائسه‌ای هستند که هورمون‌ درمانی می‌کنند؛ در آن‌ها گاهی حساسیت سینه بیشتر است و بهتر است پزشک و تکنسین از این موضوع مطلع باشند.

اگر پستان‌ های شما در گزارش رادیولوژی «متراکم» توصیف شده، این یک ویژگی طبیعی و شایع است و بیماری محسوب نمی‌ شود، اما ممکن است دقت ماموگرافی را کاهش دهد. در این حالت رادیولوژیست بر اساس سایر عوامل خطر شما، ممکن است سونوگرافی یا ام‌آرآی مکمل پیشنهاد کند.

نکته‌ی بالینی: ماموگرافی طبیعی، شما را از معاینه‌ ی بالینی و توجه به تغییرات پستان بی‌ نیاز نمی‌ کند. اگر بین دو ماموگرافی متوجه توده، تغییر پوست، ترشح از نوک پستان یا فرورفتگی شدید، منتظر نوبت بعدی نمانید و به پزشک مراجعه کنید.

آیا ماموگرافی در بارداری و شیردهی عوارض دارد؟

بارداری: ماموگرافی غربالگری روتین در دوران بارداری توصیه نمی‌شود. اگر خانمی باردار است و علامت مشکوکی مثل توده‌ی جدید در پستان دارد، معمولاً اولین قدم سونوگرافی است، چون بدون اشعه است و در بارداری بی‌خطر تلقی می‌شود. اگر پزشک تشخیص دهد که ماموگرافی ضروری است، این کار با محافظ‌گذاری روی شکم و با رعایت اصول ایمنی انجام می‌شود و دوز اشعه‌ی رسیده به جنین بسیار ناچیز است. با این حال، هر خانمی که احتمال بارداری می‌دهد، حتماً باید پیش از شروع آزمایش به پزشک یا تکنسین اطلاع دهد.

شیردهی: ماموگرافی در دوران شیردهی عارضه‌ی خطرناکی ندارد و اشعه‌ی ایکس وارد شیر نمی‌شود؛ بنابراین لازم نیست شیردهی را قطع کنید یا شیر را دور بریزید. برای راحتی بیشتر و تصویر بهتر، بهتر است قبل از آزمایش نوزاد را شیر بدهید یا شیر را بدوشید تا پستان‌ها سبک‌تر و کم‌حجم‌تر باشند. باید بدانید که بافت پستان در دوران شیردهی متراکم است و تفسیر ماموگرافی سخت‌تر می‌شود. به همین دلیل اگر در این دوران توده‌ای احساس کردید، پزشک معمولاً سونوگرافی را پیشنهاد می‌کند و در صورت نیاز ماموگرافی انجام می‌دهد. این موضوع را جدی بگیرید و از هر توده‌ای که در این دوران پیدا کردید، به بهانه‌ی «خوردن شیر» یا «گرفتگی مجرا» عبور نکنید.

عوارض ماموگرافی با پروتز سینه

ماموگرافی برای خانم‌هایی که پروتز یا ایمپلنت سینه دارند قابل‌ انجام است و بی‌خطر بودن آن اثبات شده است، اما چند نکته‌ی مهم دارد. فشار دستگاه در موارد بسیار نادر می‌تواند به پروتز آسیب بزند یا باعث پارگی آن شود؛ خطری که خیلی کم است، اما وجود دارد. همچنین ایمپلنت‌ها بخشی از بافت پستان را پشت خود پنهان می‌کنند و دقت تصویر را کاهش می‌دهند. برای همین، تکنسین‌ها از نماهای مخصوصی برای دیده شدن بهتر بافت استفاده می‌کنند و فشار را متناسب با شرایط تنظیم می‌کنند.

پیش از ماموگرافی حتماً به مرکز تصویربرداری اطلاع دهید که پروتز دارید، نوع آن (سیلیکونی یا سالین) و محل قرارگیری آن (زیر عضله یا زیر بافت پستان) چیست و از چه زمانی آن را دارید. اگر بعد از ماموگرافی درد شدید، تغییر شکل یا سفتی ناگهانی در سینه احساس کردید، باید ارزیابی شود. جزئیات بیشتر در مطلب ماموگرافی با پروتز توضیح داده شده است.

چه کسانی نباید ماموگرافی کنند؟

ماموگرافی برای بیشتر افراد بی‌خطر است، اما در چند حالت بهتر است انجام آن را با پزشک در میان بگذارید یا به تعویق بیندازید. این موارد شامل بارداری یا احتمال آن، عفونت و آبسه‌ی حاد و دردناک پستان، زخم باز روی پوست پستان و مدت کوتاهی پس از جراحی یا بیوپسی پستان است. در همه‌ی این موارد، معمولاً ابتدا سونوگرافی یا معاینه‌ی بالینی انجام می‌شود. همچنین بعضی افراد پس از واکسیناسیون، تورم موقت غدد لنفاوی زیر بغل دارند که می‌تواند در تصویر باعث اشتباه شود؛ از این رو اگر اخیراً واکسن زده‌اید، حتماً به رادیولوژیست بگویید و در صورت امکان غربالگری غیرفوری را با فاصله انجام دهید.

زنان جوان بدون علامت و بدون عامل خطر نیز معمولاً نیازی به ماموگرافی ندارند. برای کسانی که سابقه‌ی سرطان پستان و جراحی داشته‌اند، برنامه‌ی پیگیری خاص خودشان را دارند؛ جزئیات آن در مطلب ماموگرافی بعد از جراحی سرطان پستان بررسی شده است.

انجام ماموگرافی برای چه کسانی ضروری است؟

ماموگرافی برای زنانی که در محدوده‌ی سنی غربالگری قرار دارند (طبق رهنمود پزشک معمولاً از ۴۰ تا ۷۴ سالگی) ضروری و مفید است. علاوه بر این، این گروه‌ها نیز باید تحت نظر پزشک ماموگرافی را انجام دهند: زنان با سابقه‌ی خانوادگی سرطان پستان یا تخمدان، حاملان جهش‌های ژنتیکی پرخطر، کسانی که در گذشته پرتودرمانی قفسه‌ی سینه داشته‌اند، افرادی با سابقه‌ی شخصی سرطان پستان یا ضایعات پرخطر و خانم‌هایی که علائمی مثل توده‌ی قابل‌لمس، ترشح خونی از نوک پستان یا تغییر پوست دارند. اینکه شما دقیقاً در کدام گروه قرار می‌گیرید، در مطلب چه کسانی باید ماموگرافی کنند شرح داده شده است.

چطور آمادگی داشته باشیم تا عوارض کمتر شود؟

چند اقدام ساده تجربه‌ی شما را بهتر می‌کند: روز آزمایش از دئودورانت، پودر تالک، کرم و لوسیون روی سینه و زیر بغل استفاده نکنید، چون ذرات آن‌ها می‌تواند در تصویر شبیه ضایعه دیده شود. لباس دو تکه بپوشید تا فقط لازم باشد بالاتنه را درآورید. اگر ماموگرافی قبلی دارید، همراه ببرید. هر مشکل، جراحی، پروتز یا علامتی را به تکنسین بگویید و پس از پایان آزمایش، درباره‌ی زمان و روش دریافت نتیجه سؤال کنید. اگر نتیجه با اصطلاح BI-RADS گزارش شد، از رادیولوژیست بخواهید معنی درجه‌ی شما را برایتان توضیح دهد.

جمع‌ بندی

ماموگرافی یک آزمایش کوتاه، با دوز اشعه‌ ی پایین و بدون ماده‌ ی حاجب است. شایع‌ ترین «عوارض ماموگرافی» شامل ناراحتی موقت، اضطراب و احتمال نیاز به بررسی تکمیلی است و خطرات جدی آن نادر است. تصمیم برای انجام یا تعویق آن به سن، سابقه‌ی خانوادگی، بارداری، وجود پروتز و علائم شما بستگی دارد و باید با پزشک هماهنگ شود. اگر نگران عوارض ماموگرافی هستید، ترس خود را با رادیولوژیست در میان بگذارید؛ هدف او هم مثل شما این است که بیشترین فایده با کمترین خطر حاصل شود.
برای تعیین وقت ماموگرافی و مشاوره با کادر مجرب مراکز تصویربرداری دکتر سیف، با شماره‌های 88553155 - 021 | 88782900 | 88203875 تماس بگیرید.

توجه: این مقاله جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین ویزیت، تشخیص و توصیه‌ ی پزشک نیست.

---

آدرس مطب : تهران ، یوسف آباد ، خیابان فتحی شقاقی ، بین چهلستون و بیستون ، راديولوژي و سونوگرافي شقایق
تلفن : 88553155 - 021

آدرس مطب 2 : تهران ، ونک ، خیابان ملاصدرا ، خیابان پردیس ، پلاک ۱۵ ، واحد ۱۲ ، طبقه چهارم ، رادیولوژی و سونوگرافی پردیس ونک
تلفن : 88782900 - 021 | 88203875 - 021

نام و فامیل :
تلفن :
ایمیل :
متن پیـام :